Margir vonuðust eftir því að dómstóllinn myndi hverfa frá fyrri afstöðu sinni í máli AM & S gegn Framkvæmdastjórninni frá 1982 en með þeim dómi var því slegið föstu að það væru aðeins gögn milli sjálfstætt starfandi lögmanna og skjólstæðinga þeirra sem féllu undir trúnaðarsamband lögmanns og skjólstæðings og væru þar með undanþegin rannsókn Framkvæmdastjórnarinnar í samkeppnismálum. Gögn milli innanhússlögmanna og fyrirtækja féllu hins vegar ekki undir slíkt trúnaðarsamband.
Í máli AM & S lagði dómstóllinn áherslu á að meginreglan um trúnaðarsambandið væri byggð á því að milli lögmanns og skjólstæðings ætti að ríkja trúnaður sem fæli í sér að skjólstæðingur ætti rétt á því að leita ráða hjá lögmanni. Þá ætti lögmaður rétt á því að veita þeim ráð er til hans leituðu. Trúnaðarsambandið væri nátengt grundvallarreglunni um réttindi allra til þess að geta haldið uppi vörnum í máli og tæki því aðeins til gagna sem ættu rót sína að rekja til þeirra réttinda.
Málavextir í hnotskurn
Málavextir voru þeir að í febrúar 2000 gerði Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins húsleit hjá fyrirtækinu Akzo Nobel og dótturfyrirtæki þess Akcros vegna meints brots á samkeppnisreglum. Fulltrúar Framkvæmdastjórnarinnar og Akzo voru ekki sammála um hvort ákveðin gögn gætu fallið undir trúnaðarsamband lögmanns og skjólstæðings. Til þess að meta skjölin ákvað stjórnandi húsleitarinnar að renna lauslega yfir þau. Niðurstaða hennar var að hluti skjalanna félli ekki undir trúnaðarsambandið og því var tekið ljósrit af þeim. Hinn hluti skjalanna var hins vegar settur í umslag sem síðan var innsiglað þar til dómstóll gæti metið stöðu þeirra.
Ákvörðun Framkvæmdastjórnarinnar um að skoða öll gögnin var áfrýjað til fyrsta dómstigs Evrópudómstólsins. Dómstóllinn hélt í niðurstöðu sinni fast við fordæmi sitt frá máli AM & S gegn Framkvæmdarstjórninni um að gögn milli innanhússlögmanna og fyrirtækja falli ekki undir trúnaðarsamband lögmanna og skjólstæðinga. Þessi niðurstaða olli talsverðum vonbrigðum, t.d. meðal enskra samkeppnisréttarlögmanna þar sem reglan um trúnaðarsambandið er víðtæk í enskum rétti og tekur yfir samskipti skjólstæðinga við bæði sjálfstætt starfandi lögmenn og innanhússlögmenn.
Þrátt fyrir þetta kemur ýmislegt athyglisvert fram í dómnum, m.a. um inntak trúnaðarsambandsins og hvaða verklag dómstóllinn kýs að Framkvæmdastjórnin beiti þegar vafi leikur á því hvort gögn falli undir trúnaðarsambandið eða ekki.
Í dómnum er lögð áhersla á að við húsleit geti fyrirtæki neitað Framkvæmdastjórninni um aðgang að þeim skjölum sem fyrirtækið telur falla undir trúnaðarsambandið. Framkvæmdastjórnin hefði því ekki átt að skoða öll skjölin og gagnrýndi dómstólinn Framkvæmdastjórnina fyrir að hafa tekið ljósrit af hluta skjalanna þrátt fyrir kröfu Akzo um að þessi gögn ættu að vera undanþegin. Taldi dómurinn að Akzo hefði átt að eiga möguleika á því að fá fyrst skorið úr álitaefninu hjá Evrópudómstólnum áður en Framkvæmdastjórnin ákvæði að skoða skjölin. Það geti hins vegar verið nauðsynlegt að leyfa Framkvæmdastjórninni að sjá t.d. yfirskrift skjals og hver sé móttakandi eða sendandi en Framkvæmdastjórnin geti ekki krafist þess að fá að sjá hvað standi í skjalinu þar sem það geti grafið undan meginreglunni um trúnaðarsamband lögmanna og skjólstæðinga.
Þess má geta að samkvæmt dómnum tekur trúnaðarsambandið ekki aðeins yfir samskipti lögmanna og skjólstæðinga heldur einnig vinnuskjöl sem útbúin eru innanhúss með það fyrir augum að leita aðstoðar utanaðkomandi lögmanns.
Þýðing dómsins fyrir íslenska lögmenn
Lítið sem ekkert hefur reynt á meginregluna um trúnaðarsamband lögmanna og skjólstæðinga fyrir íslenskum dómstólum og hvaða gögn séu undanþegin skoðun við húsleit Samkeppnisstofnunar. Reglan er hins vegar rótgróin í rétti flestra Evrópuríkja og hefur m.a. verið lögfest í Svíþjóð. Í Danmörku og í Noregi hefur inntak reglunnar verið mótað af dómaframkvæmd.
Íslensk samkeppnislög miða að því að koma á sama samkeppnisumhverfi á Íslandi og er á öllu EES-svæðinu. Samkvæmt 22. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 er ESA heimilt að framkvæma vettvangsskoðun hér á landi, enda sé fylgt þeim reglum sem settar eru í bókun 3 og 4 með samningnum um eftirlitsstofnun og dómstóla EFTA, um störf og valdsvið ESA á sviði ríkisaðstoðar og samkeppni. Við vettvangsskoðun ESA á Íslandi gilda því málsmeðferðarreglur ESA. Þær reglur endurspegla málsmeðferðarreglur Framkvæmdastjórnarinnar og mun ESA því að öllum líkindum hafa hliðsjón af leiðbeiningarreglum dómstólsins í Akzo málinu ef fyrirtæki ber fyrir sig að gögn séu undanþegin rannsókn vegna þess að þau fall undir trúnaðarsambandið.
Eins og nefnt er að framan er meginreglan um trúnaðarsamband lögmanna og skjólstæðinga og að ákveðin gögn séu undanþegin rannsókn máls nátengdar grundvallarreglunni um réttindi allra til þess að geta haldið uppi vörnum í máli. Þess má vænta að íslensk fyrirtæki og lögmenn þeirra muni í auknum mæli neita Samkeppnisyfirvöldum um aðgang að gögnum með vísan til þessa dóms Evrópudómstólsins. Það verður áhugavert að fylgjast með því þegar íslenskir dómstólar byrja að móta inntak reglunnar um trúnaðarsamband og með hvaða hætti það verður gert.
–Höfundur er lögmaður á sviði samkeppnis- og Evrópuréttar hjá norsku lögmannsstofunni Thommessen.